Sinan'ın yaşadığı bu devirde sağlık, öğretim, ulaşım gibi kamu hizmetleri devlet adamlarının kurdukları vakıflar sayesinde yapılırdı. Vakıf eserlerin bina ve inşaasında yapılan masraf ve harcamalar nakliye ve işçi ücretleri dahi, muhasebe defterlerine kaydedilirdi. Örneğin Süleymaniye Camii ve inşaatına ait günümüze kadar ulaşan muhasebe defteri devrin müteahhit ve mimarlarının hiç bir yolsuzluk yapmadıklarını, asırlardan sonra dahi hesaplarının ibra edilebileceğini ortaya koymaktadır. Osmanlı devrinde hiç bir inşaat 10 yılı geçmemiştir.

Ekonomik yönden devlet çok güçlü idi. Bir süper güç olarak kendi halkından ve azınlıklardan aldığı vergilerle vergi sistemi olarak; devlet arazilerinin has, zeamet ve tımar olarak ayrıldığı toprağı kullanma metotlarıyla zamanının en iyisi idi.

Dönemin toplumu da kültürel açıdan çok enteresandır. Koca Sinan Risaletü'l-Bünyan'ında şöyle diyor: "Hayırla yad edilmek, hayır dua almak, Allah rızasını kazanmak için, ben bütün bu eserleri yaptım." Bu kısımda yaptığı eserleri bir bir sayıyor. "Çünkü, bir dua muhtacıdır bay-ü beda" yani zengin fakir kim olursa olsun bir duaya muhtaçtır diyor. "Bu fani âlem akıp giden selin üstünde bir puldur; -yani köprüdür- bu pulun, selin üzerinden karşıya geçebilecek olanı, ancak ehl-i tevekküldür. Cihanda hayra say etmek, -hayır için koşmak- en yüksek hedeftir." Bunlar Sinan'ın kendi ifadeleridir. O dönemde sosyal seviyesi küçük-büyük herkesin topluma bir hayır ve iyilik yapma gayreti içerisinde olduğunu görüyoruz. Bunun en çarpıcı örneğini ise kurulan binlerce vakıflar teşkil eder. Vakıf müessesesi başta insanlığa fayda ve Allah rızasını esas alan bir müessesedir.

Devrin eğitim-kültür ve manevi durumunu anlatabilmek açısından Kanuni’nin Bali Beye yazdığı mektup çok manidardır. Bali Bey, bilhassa Kanuni’nin Belgrad’ı zaptettiği sırada, Mohaç Meydan Muhaberesinde büyük kahramanlıklar göstermiş olduğu için, Hakan’a bir mektup göndererek hizmetlerini sayıp dökmüş ve kendisine bir tuğ verilmesini istemiş. Hünkar da Bali Beye verdiği cevapta şunları yazmış:

Bir kısmı külliye bünyesinde toplanan cami, medrese, hamam, han, kervansaray, türbe, sebil, tabhane, mevlevihane, imaret, şadırvan gibi yapılar kendilerine özgü fonksiyonlarını ifa ediyorlardı. Bir eğitim öğretim kurumu olan Medreselerdeki eğitimin dışında da camiler bir eğitim faaliyetine tanık oluyorlardı. Medrese müderrisleri medresedeki verdikleri derslerden başka camilerde verilen hutbe ve vaazlar dışında halk için bir nevi yaygın eğitim mânâsında dersler verirlerdi. Böylelikle Sinan dönemindeki camilerin ibadet amacı dışında bir de eğitim amaçlı olarak kullanıldığını görmekteyiz.

Dînî ve sosyal merkezler olarak kurulan irili ufaklı külliyeler tamamen vakıf yoluyla vücuda gelmişti. Programları ve büyüklükleri vâkıfları (vakfedenleri) tarafından tespit ve tayin ediliyordu. Yer seçiminde değişik etkenler rol oynuyordu. Boş alanlar, eski kentlerin varoşlarında külliyeler yapıldığı gibi Süleymaniye ve Selimiye Külliyeleri için meskûn sahalardan satın alma yoluyla arsa temini cihetine de gidilmiştir. Osmanlı’da kamulaştırma yapılmamıştır. Rızaen satın alma yolu ile arsa temin edilmiştir. (1”

1.j. MİMAR SİNAN'IN TEKNOLOJİSİ (2)

Sinan'ın Teknolojisi de çok geniş ve muhtevalıdır. Sinan, Şantiye Tekniği, Zemin Mekaniği, Yapı Fiziği, Statik ve Cisimlerin Mukavemeti, Hidrolik Yapılar, Ölçme Tekniği, Malzeme Bilgisi, Köprü Yapımı, Mühendislik Yapıları, Şehircilik, İç Mimarlık ve Mimarlık alanlarında bilgi ve teknoloji birikimi ve üretimi yapmıştır. Bunlar bugün için en az iki fakültenin bütün anabilim dallarını içine alacak genişliktedir.

*Zemin Mekaniği alanında

*Masif Yapılar alanında

-Üst yapı tekniği (Duvarlar, kemerler, kubbeler vb.)

*Statik-Mukavemet alanında

*Akustik alanında

+Sesin yayılması bakımından mekâna uygun biçim ve boyutlarının verilmesi

*Isıtma ve Havalandırma Tekniği alanında

*Aydınlatma Tekniği alanında

Sinan kubbeyi yani ana kubbe dediğimiz büyük kubbeyi üç şekilde kullanmıştır: 1. Ortada 2. Kıble duvarına bitişik 3. Giriş cephesine bitişik olarak. Bunlar ana kubbenin etrafında yer alan küçük kubbelerin durumuna göre çok çeşitlenirler.

Sinan kubbeyi kare, altıgen ve sekizgen olmak üzere üç tip mesnede taşıttırmıştır. Kare plandan kubbeye geçişte tromp veya pandantif kullanmıştır. Planda kubbenin durumu ile mesnet sisteminin seçimine göre plan şemasında çoğulcu bir çözüm sistemine gitmiştir.

1.n. KARGİR KARKAS (3)

Sinan ayrıca kârgir yapı sisteminde bir devrim meydana getirerek Kârgir Karkası bulmuştur. Kârgir yapı genelde temeli, duvarları ve hatta örtüsü ile bir bütün teşkil eden masif bir yapı türüdür. Genelde dolu kısımlar fazladır. Sinan kârgir yapıların ağır görünümünü hafifletmeyi hedef alan ilk uygulamasını İstanbul-Edirnekapı'daki Mihrimah Sultan Camiinde ortaya koymuştur. Yapım yılı M.1568 olan bu caminin 20.25 m. çapındaki kubbesi esasta dört kemere ve bunların yük verdiği dört ayağa oturtulmuştur. Camide kemerler arasında kalan bol pencereli ince duvarlar birer taşıyıcı duvar değildir. Kubbe esas itibariyle dört ayağa oturmaktadır.

M.1574 yılında bitirilen Edirne Selimiye Camiinin 31.30 m. çapındaki kubbesini ve altındaki mesnet sistemini 8 güçlü ayak taşımaktadır. Tabaka planları incelendiğinde dış duvarların âdeta bir bölme duvarı görevi yaptığı, kubbe yükünün sekiz kemerle çok başarılı bir şekilde sekiz ayağa nakledildiği görülmektedir. Caminin bütün duvarları ile köşelerdeki dört adet yarım kubbesi yıkılsa bile, kubbe yükünü kendi altındaki sekiz ayağa verip gayet emniyetli destek sistemleriyle oturduğundan bu konumda kubbe hiç yıkılmadan ayakta durabilir demek mümkündür.

Sinan’ın Süleymaniye Camiinin akustik özelliklerini irdelemek amacı ile nargileden faydalanması bilinen bir konudur. (4) Yapılan çalışmalar sonucunda elde edilen veriler, Sinan’ın tasarım etabında akustik konusunu ele aldığını, detaylı hesap ve planlama sonucu oluşan tasarımı uyguladığını ortaya koymuştur. Yapılan araştırmalarda farklı plan şemaları ve yüzey kaplama malzemeleri kullanılmasına rağmen, üstün bilgi ve teknolojisi ile yeterli seviyede akustik değerler sağlandığı görülmektedir. Hatta Sokollu Mehmet Paşa ve Rüstem Paşa Camilerinde olduğu gibi ideal akustik ortamı oluşturabildiği tespit edilmiştir. Bu amaçla, günümüz akustik tasarımında uygulanan tasarım etap ve prensiplerinin Mimar Sinan tarafından da uygulandığı belirlenmiştir.

Camilerin kubbelerinde, özellikle büyük kubbeden yansıyacak sesin meydana getireceği yankının, problemin büyümesine sebep olacağı görülmektedir. Sinan kubbede boşluklu rezonatör kullanarak duran dalgaları yok etme yoluna gitmiştir. Özellikle duvarları diğer camilere oranla daha az hareketli olan ve daha fazla düz satıhları bulunan Şehzade Camiinin duvarlarında da bu tip rezonatörlerin bulunması dikkate değer bir konudur.

Camilerin akustiği konusunda Sinan'ın akustik sorunlara çözüm getirmek amacı ile önceden hazırladığı akustik tasarımın sonucunu uyguladığı belirlenmiştir. Uyguladığı teknolojiler Sinan öncesinde de görülmekle beraber akustik bir tasarıma dayanan uygulama ilk defa Sinan'da görülmektedir.

ÖZETLE, Mimar Sinan'ın eserleri şehir içindeki yeri, topografyayı iyi kullanması, muhtelif yerlerden çeşitli görünümler elde etmesi, dış plastiğinin çok iyi ve güzel olmasının yanı sıra; kullandığı teknoloji, fonksiyonel olması, akustik değerleri taşıyor olması; hat, çini, kalem işleri sanatlarının, ahşap işçiliğinin de mimari ile bütünleşmesi ve ekonomik yapılar olması nedeniyle her türlü övgünün üzerindedir.

Not-1: Dipnotlar 3. bölümün sonundadır.
Not-2: Bu metin Yapı Dünyası dergisinin Ekim 1999 tarihinde yayımlanan 43. sayısında neşredilmiştir.

1. BÖLÜM 2. BÖLÜM 3. BÖLÜM
Mimar
	MİMARLIK SAYFASINA DÖNÜŞ